محمدرضا شجريان :  آواز

حسين عليزاده :        تار

كيهان كلهر:            كمانچه

همايون شجريان:     تنبك و آواز

سلامت را نمي خواهند پاسخ گفت !

{سرها در گريبان ست}

کسي سر بر نيارد کرد پاسخ گفتن و ديدار ياران را

نگه جز پيش پا را ديد و نتواند،

 که ره تاريک و لغزان است

وگر دست محبت سوي کس يازي

 به اکراه آورد دست از بغل بيرون؛

که سرما سخت سوزان است

نفس کز گرمگاه سينه مي آيد برون ابري شود تاريک

چو ديوار ايستد در پيش چشمانت

نفس کين است پس ديگر چه داري چشم

ز چشم دوستان دور يا نزديک

مسيحاي جوانمرد! من اي ترساي پير پيرهن چرکين!

هوا بس نا جوانمردانه سرد است.

دمت گرم و سرت خوش باد سلامم را تو پاسخ گو در بگشاي!

منم من ميهمان هر شبت لولي وش مغموم

 منم من سنگ تيپا خورده ي رنجور

 منم دشنام پست آفرينش نغمه ناجور

نه از رومم نه از زنگم همان بي رنگ بي رنگم

بيا بگشاي در دلتنگم

حريفان ميزبانان ميهمان سال و ماهت پشت در چون موج مي لرزند

تگرگي نيست مرگي نيست صدائي گر شنيدي

صحبت سرما و دندان است

من امشب آمدستم وام بگزارم

حسابت را کنار جام بگزارم

چه مي گويي که بي گه شد سحر شد بامداد آمد؟

فريبت مي دهند بر آسمان اين سرخي بعد از سحرگه نيست

 حريفا!گوش سرما برده است اين يادگار سيلي سرد زمستان است

و قنديل سپهر تنگ ميدان مرده يا زنده

به تابوت ستبر ظلمت نه توي مرگ اندود پنهان است

حريفا رو چراغ باده را بفروز شب با روز يکسان است

سلامت را نمي خواهند پاسخ گفت:

 هوا دلگير ، درها بسته ،سرها در گريبان، دستها پنهان

نفسها ابر، دلها خسته و غمگين، درختها اسکلت هاي بلورآجين

زمين دلمرده، سقف آسمان کوتاه،

 غبارآلوده ،مهر و ماه

زمستان است

قالب شعر زمستان اخوان از نوع نيمايي ست كه در بحر هزج (ركن مفاعلين) ساخته شده و در هر مصراع تعداد اركان متفاوت است.

>>>>در اين قسمت نگاهي خواهيم داشت به داد و بيداد مقام ابداعي جناب عليزاده خصوصا آلبوم زمستان است .اما چون نمي شد كه قسمتي از اين آلبوم را تفكيك نمود و در اينجا قرار داد چون به نظر اين حقير اين اثر يك كار يكپارچه مي باشد كه نمي توان آن را بطور مثال از وسط  نوار گوش كرد در اين صورت لطف چنداني نخواهد داشت و همچنين به گمان اين كه آلبوم در دسترس همگان مي باشد هيچ قطعه اي از اين آلبوم را در اينجا براي گوش دادن قرار نداده ام .

داد در لغت به معني تظلم و دادخواهي و فرياد و بازمانده اي از كلمه داد آفريد يا دادآفرين از گوشه هاي پل ساز و اثرگذاردر محدوده ي بعد از درآمد ماهور با شاهدي بر درجه دوم ماهور است.اگر استاد ابوالحسن صبا ازآن به گشايش تعبير فرموده بدين علت است كه اين گوشه راهياب تداوم ماهور به گوشه هاي بعدي يا به عبارتي عامل فتح باب يا گشايش كار است.وبيداد گوشه اي است با شاهدي بر درجه پنجم همايون. واژگان متضاد و مترادف كم و بيش در رديف موسيقي ايرام ملاحظه مي شوند مانند:زار و نزار دادو بيداد و اوج و حضيض و سوز و گداز و...قبل از هر نكته بايد توجه داشت كه در اين مقام تازه آشنا شباهت هايي  از تم هاي موسيقي آذري يه گوش مي رسد.زمستان است با زخمه هاي تار آغاز مي شود زخمه هايي از مقوله ي بازگشايي گل هاي زخمي احساس موسيقي در ماهور حركت مي كند.

قطعه مشهور و ملهم از رديف موسيقي ملي ما به نام رنگ اصول در يك شش ضربي سنگين حكايت از سليفه خاص پردازنده وبازسازي كننده ي آن حسين عليزاده در همنوايي تار و كمانچه و تنبك سخن مي گويد(لازم بذكر است در مطالب قبلي بطور كامل به اين رنگ پرداخته شده بود كه ياران همراه مي توانند به آن رجوع كنند)اين قطعه پس از لحظاتي گريزي به محدوده كشته(كشته مرده)در پرده ي اصفهان و همايون مي زند و بلافاصله به ماهور باز مي گردد.كمانچه بر پايه هاي موزون تار ماجرا مي گويد.

شجريان آغاز مي كند متين وبا كوله باري از تجربه هاي گذشته وبه همان گونه  كه شاعر آهنگ گفتن داشته است.در گوشه داد

سلامت را نمي خواهند پاسخ گفت سرها در گريبان است

و در بم مي خواند تا:

نفس كاينست...

موسيقي همان آواز خوانده شده را اما به گونه ي موزون پاسخ مي گويد.

خواننده بيداد و اشاره به راجه را در اوج با شعر ادامه مي دهد:

مسيحاي جوانمرد من اي ترساي پير پيرهن چركين

وروي نخستين نوار به پايان مي رسد روي دوم نوار موسيقي بيداد را در وزني متداوم از قبل بسيار زيبا و دلنشين آغاز مي كند گويي ملودي ها براي كمانچه (ساز كششي) تنظيم شده است زيرا نوع حرت آهنگين مناسب كمان كمانچه است كه با قدرت مضراب تار جا مي افتد حركت حركت رديف است و بيداد را مي نوازد.اينجا همه چيز عالي و در اعتلاست دلت مي خواهد فرياد كني كه آي ...بيائيد و بيداد را با دو سه ساز بشنويد و اين تنها يك گوشه ي موسيقي ماست.

شجريان در اوج مي خواند:

هوا بس ناجوانمردانه سرد است...آي...دمت گرم و سرت خوش باد...سلامم را تو پاسخ گوي در بگشاي

ودر مجموع همه ي زيبائي ها و در اينجا شجريان در اداي كلام بسيار موفق است به خصوص در اين قسمت كه در بيات راجه مي گويد:

منم من ميهمان هر شبت لولي وش مغموم ...منم من سنگ تيپا خورده رنجور...منم دشنان پست آفرينش نغمه ناجور

موسيقي و لحن راهي عراق شده اند عراق نامي است در متون قديمي موسيقي كهن ما كه بطور يقين لحن قديم آن با امروز متفات بوده است اين گوشه در قديم يكي از پايه هاي چهارگانه ي موسيقي عرب محسوب مي شده (راست-عراق-زيرافكند-اصفهان)و امروز هم در ديگر كشورهاي عربي ملاحظه و با تفات لحن به اجرا درمي آيد.شجريان مي خواند:

نه از رومم نه از زنگم همان بيرنگ بيرنگم

و موسيقي همچان موزون در سايه ي آواز(همانگونه كه در همنوائي ساز و آواز از قديم مرسوم بوده)حركت مي كند يك دو ضربي با سيم بم تار و پيزي هاي كمانچه و همراهي كوبه اي.هر كدام از سازها وظيفه اي تنظيم و تمرين شده به عهده دارند.

حريفا ميزبانا ميهمان سال و ماهت پشت در چون موج مي لرزد

و ادامه ي دو ضربي اما با چند ميزان ملودي هاي شادمانه يادآور رقص هاي آذري و پايه گرفتن تار براي تكنوازي كمانچه كه بيداد را مي نوازد و تكرار

چه مي گويي كه بيگه شد سحر شد بامداد آمد...

وباز همچنان پاسخ موزون و آهنگيني بر بيداد و تكرار قطعه اي در بيداد.

سلامت را نمي خواهند پاسخ گفت...

شجريان در همايون مي خواند:

زمين دلمرده سقف آسمان كوتاه غبار آلوده مهر و ماه زمستان است

پاسخ كمانچه در همايون اما عليزاده داد و بيداد خودش را آهسته سر مي دهد

هوادلگير در ها  بسته سرها در گريبان دستها پنهان

صدايي ديگر در كنار صداي خواننده اصلي به گوش مي رسد كه همخواني همايون شجريان است و:

زمين دلمرده سقف آسمان كوتاه غبار آلوده مهر و ماه زمستان است.

قطعات مرتبط:

1-اجراي مقدمه دا د(سه تار اقاي عليزاده) از اینجا گوش کنید

2-اجراي داد(سه تار آقاي عليزاده) از اینجا گوش کنید

3-اجراي گوشه بيداد(سه تار آقاي عليزاده) از اینجا گوش کنید

4- تصنيف فلك ساخته آقاي عليزاده و با اجراي گروه هم آوايان در داد و بيداد و با شعري از ميرزا نصير اصفهاني(قرن 12) از اینجا گوش کنید  ^۱ <<<<

پا نوشت:

-- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- -- --

۱. وبلاگ سياه مشق